Lublin

20 lipca 1931 roku okolice Lublina nawiedziło zjawisko niezwykłe w naszym klimacie — trąba powietrzna, która przeszła przez kilka wsi i południowo-wschodnią część miasta. Był to orkan o sile niespotykanej w tej części Europy. W ciągu kilku minut szerzył spustoszenie, porywał ludzi, burzył budynki, wywracał wagony i drzewa, a przede wszystkim przyniósł śmierć i strach. W wyniku katastrofy zginęło sześć osób, a kilkadziesiąt zostało rannych.

Czy średniowieczny Lublin był większy, niż sądzono jeszcze na początku XX wieku? Takie pytanie zadawali sobie mieszkańcy miasta po niezwykłym odkryciu dokonanym w 1914 roku przed Katedrą. Podczas prac ziemnych natrafiono tam na rozległe fundamenty murów i ślady dawnych konstrukcji, których pochodzenia nie potrafiono wówczas wyjaśnić. Znalezisko skłoniło badaczy do ponownego przyjrzenia się historii miejskich fortyfikacji i granicom dawnego Lublina.

Po ustąpieniu rządu carskiego społeczeństwo polskie przechodziło do normalnego życia, zajmując się oświatą i sprawami gospodarczymi. W większych skupieniach miejskich zaczęto myśleć nad zagadnieniem urbanistyki. Lublin, jako położony na szlaku dróg handlowych, z każdym rokiem powiększał się liczebnie. To właśnie zmuszało ówczesnych do zastanowienia się nad rozwiązaniem problemu kształtowania się i rozwoju miasta.

Zdawałoby się, że był to zwykły dzień jak każdy inny w ciągu roku. A jednak dla wielu ludzi zapisał się w pamięci na zawsze. Po pięciu latach okupacji niemieckiej, po pięciu latach ciszy w eterze, w sierpniu 1944 roku ponownie zabrzmiał polski głos radiowy. I to właśnie z Lublina popłynęły pierwsze słowa nadane przez powojenne Polskie Radio.

O trzy kilometry od Lublina, w malowniczej miejscowości, na terenie trzydziestomorgowego parku, wśród pagórków i bujnej zieleni, na łagodnym zboczu rozciągał się urokliwy zakład zdrojowo-leczniczy – Sławinek. Ten piękny zakątek znany był wszystkim lublinianom jako miejsce niedzielnego wypoczynku dla spragnionych swobody, świeżego powietrza i kontaktu z naturą.

Piotrawin jest wsią kościelną, położoną tuż nad Wisłą, na prawym jej brzegu, w powiecie puławskim, pomiędzy miasteczkami Opole i Józefów. Nazwa Piotrawin pochodzi od nazwiska właściciela tej wsi, rycerza Piotrawina, żyjącego na początku XI w., a który wieś tę sprzedał św. Stanisławowi Biskupowi.

W latach 30. XX wieku były to jeszcze okolice Lublina. Na Rurach Wizytkowskich, Bonifraterskich i Brygidkowskich – palma wielkanocna była czymś znacznie więcej niż świąteczną ozdobą. To był przedmiot mocy. Chronił dom, oborę, stodołę i pole. Leczył ból głowy. Odpędzał burzę. A nawet… zastępował chrzest w nagłych przypadkach. Dziś mało kto pamięta, jak rozbudowany był cały system wierzeń związanych z palmą.

Jeszcze sto lat temu w Lublinie i okolicznych wsiach budowa domu nie była wyłącznie technicznym przedsięwzięciem. Była wydarzeniem społecznym, niemal świętem. Każdy ważniejszy etap prac miał swój znak i swój rytuał. Najbardziej charakterystycznym był "wianek" – umieszczany na krokwiach symbol zakończenia kluczowej fazy budowy oraz szczęśliwego przebiegu robót bez wypadku.

Wiosną 1875 roku do Lublina trafiła sprawa, która przez krótki czas elektryzowała wieś i budziła zainteresowanie prasy. Chodziło o kilkuletnią dziewczynkę, uznawaną przez część ludności za "jasnowidzącą", mającą rzekomo leczyć choroby i wskazywać zagubione przedmioty. Informacja o niej ukazała się m.in. w warszawskiej gazecie "Wiek", jednak szybko spotkała się z polemiczną reakcją lekarza związanego z lubelskim szpitalem św. Wincentego à Paulo, czyli tzw. szpitalem Szarytek przy ul. Staszica.

Były to dni dziwne i trudne do porównania z jakimkolwiek innym momentem w historii miasta. Lipiec 1944 roku przyniósł nie tylko front i zniszczenia, lecz także poczucie przełomu — chwili, w której kończył się świat okupacji, a zaczynała niepewna, dopiero kształtująca się rzeczywistość powojenna.

W jednym z numerów czasopisma "Światowid" z 1925 roku znalazło się sześć wspaniałych zdjęć Lublina. Opatrzono je krótkim opisem.

Powojenny Lublin żył nie tylko pracą. Choć pierwsza dekada po wojnie kojarzy się przede wszystkim z odbudową miasta i codziennymi trudnościami, mieszkańcy znajdowali również czas na wypoczynek. W słoneczne dni tłumnie odwiedzano parki i tereny rekreacyjne, wieczorami wybierano kina, a w niedziele szukano rozrywki poza centrum miasta. Jak wyglądał wolny czas lublinian w latach 50. i gdzie najchętniej spędzano chwile odpoczynku?

Był zwyczajny dzień roku 1925, gdy nagle — około pierwszej po południu — po Lublinie rozeszła się niepokojąca wieść. Mówiono, że w miejskiej gazowni wybuchł pożar. Wystarczyło kilka minut, by plotka zamieniła się w realne zagrożenie, a spokojne dotąd miasto zaczęło żyć jednym tematem.

W niespełna rok po uruchomieniu ruchu kolejowego pod Lublinem doszło do zdarzenia, które unaoczniło nowe zagrożenia towarzyszące obecności kolei. Jak informowała „Gazeta Polska” w 1878 roku, pewnej niedzieli iskry wyrzucone z lokomotywy wznieciły pożar lasu sosnowo-brzozowego na Zadębiu.

Trolejbusy w Polsce miały swoją premierę w Poznaniu w 1930 roku. W trakcie II wojny światowej uruchomiono taką komunikację w Gdyni. Warszawa otrzymała takie pojazdy w 1945 roku jako dar od Związku Radzieckiego.

Gdy w 1944 roku Lublin stał się pierwszym wyzwolonym miastem Polski, życie próbowało wrócić na dawne tory. W zrujnowanym kraju brakowało wszystkiego – lekarzy, sprzętu, budynków. Nie było jednak wątpliwości, że jednym z pilniejszych problemów było zapewnienie opieki psychiatrycznej. Dramat okupacji, utrata bliskich, powstanie warszawskie, obozy – te wszystkie wydarzenia pozostawiły ślady w psychice tysięcy ludzi.

Niektóre nazwy są jak stare fotografie. Niby mijamy je codziennie, ale rzadko zastanawiamy się, skąd się wzięły i co właściwie pamiętają. Są tak oczywiste, że przestajemy je zauważać. Aż nagle przychodzi moment, gdy ktoś proponuje zmianę i okazuje się, że pod jednym słowem ukrywa się znacznie więcej niż adres na mapie.

W spokojnym i eleganckim budynku przy ulicy Narutowicza 4 działa Biblioteka Publiczna im. Łopacińskiego, która w 1945 roku próbowała odnaleźć się w trudnej, powojennej rzeczywistości. Opis pozostawiony przez reportera "Głosu Ludu" ma niemal symboliczny charakter. Czytelnia była jasna i kameralna — wpadało do niej światło przez duże, nowoczesne okna, a parapety zdobiły zielone rośliny. Panowała cisza sprzyjająca skupieniu i pracy. Wnętrze wypełniało czterdzieści stolików w jasnym, orzechowym kolorze, ustawionych w równych rzędach, oraz tyle samo wygodnych krzeseł. Lecz nie brakowało i problemów.

Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie miał wówczas zaledwie cztery lata — a jednak był już jednym z największych ośrodków naukowych w Polsce. Nie istniał jeszcze dzisiejszy, zwarty kampus przy Alejach Racławickich. Uczelnia była rozproszona po całym mieście — zajmowała dawne gmachy szpitalne, szkolne i urzędowe. Lublin stawał się powoli jednym wielkim uniwersyteckim miasteczkiem.

W historii miejscowości położonych wokół Lublina nie brak inicjatyw, które dziś mogłyby uchodzić za wyjątkowo nowoczesne. Jedną z nich była orkiestra wiejska działająca w Czerniejowie na początku XX wieku. O jej działalności pisał w 1907 roku dziennik "Polak-Katolik", przedstawiając zespół nie tylko jako muzyczną ciekawostkę, ale także jako przykład społecznego zaangażowania i pracy u podstaw.

Wielkim przywilejem architektury jest to, że towarzyszy człowiekowi przez całe jego życie — nieustannie obecna, nie znika z pola widzenia. Gdy książki spoczywają zamknięte w bibliotekach, a obrazy ukryte w muzealnych salach, dzieła architektury stoją naprzeciw tłumów, które codziennie mijają je w pośpiechu. A jednak jest to zarazem sztuka najtrudniejsza do odczytania spośród wszystkich sztuk plastycznych. Przemawia bowiem nie słowem ani opowieścią, lecz czystą formą — linią i bryłą.

Do Lublina przekazano wyjątkowy zbiór fotografii, który stanowi jedno z najcenniejszych uzupełnień lokalnych archiwów ostatnich lat. Ośrodek Brama Grodzka – Teatr NN poinformował o pozyskaniu kolekcji liczącej około 20 tysięcy klatek negatywów autorstwa Jana Edwarda Trembeckiego – jednego z najważniejszych dokumentalistów powojennego miasta.

Bitwa pod Jastkowem (31 lipca – 3 sierpnia 1915 r.) była jednym z epizodów walk Legionów Polskich w czasie I wojny światowej na Lubelszczyźnie. Oddziały I Brygady dowodzone przez Józefa Piłsudskiego starły się z wojskami rosyjskimi, próbując przełamać ich pozycje pod Lublinem. Choć starcie nie przyniosło jednoznacznego rozstrzygnięcia strategicznego, stało się symbolem ofiary młodych legionistów – często uczniów, harcerzy i studentów – którzy porzucali naukę, by walczyć o niepodległość. Poniższy tekst to jedno z takich wspomnień – osobista, przejmująca relacja Józefa Nazarewicza o młodych ochotnikach, uczniach Szkoły Lubelskiej, którzy oddali życie pod Jastkowem.