Polski skarbiec narodowy znajdował się w Puławach
W XIX wieku Puławy były miejscem wyjątkowym na mapie ziem polskich. W rozległym parku Czartoryskich znajdowała się Świątynia Sybilli — budowla, która pełniła funkcję narodowego skarbca. Zgromadzono tam setki przedmiotów związanych z historią Polski, dawnymi królami, hetmanami i najważniejszymi wydarzeniami Rzeczypospolitej.
Świątynię wzniesiono na wzór antycznej budowli z Tivoli we Włoszech. Wnętrze miało kształt okrągły, a całość oświetlała szklana kopuła wykonana z jednego elementu. Naprzeciw wejścia znajdowała się nisza wypełniona zdobycznymi chorągwiami, mieczami, puklerzami, dzidami i laskami marszałkowskimi. Po bokach ustawiono szafy z najcenniejszymi pamiątkami historycznymi.
Wśród nich znajdowała się książka do modlitwy Władysława Jagiełły oraz pieczęć Przemysła II wykonana dla upamiętnienia ponownego zjednoczenia państwa polskiego. Jednymi z najcenniejszych eksponatów były dwa miecze przesłane Jagielle przed bitwą pod Grunwaldem przez wielkiego mistrza zakonu krzyżackiego. Obok przechowywano także chorągiew zdobytą na Krzyżakach podczas bitwy.
W świątyni zgromadzono również liczne pamiątki po polskich monarchach. Można było oglądać wachlarz królowej Bony, fragment zbroi Zygmunta Starego, szpadę Stefana Batorego, czarny pałasz Władysława Łokietka czy chorągwie związane z dawnymi wyprawami wojennymi. Zachowano także przedmioty należące do Zygmunta Augusta, w tym książkę z wizerunkami Barbary Radziwiłłówny.
Wśród bardziej niezwykłych zabytków wymieniano koralowy sztuciec Barbary Radziwiłłówny, skrzypce Lwa Sapiehy, buzdygan Jana Sapiehy oraz miecz i buńczuk Bohdana Chmielnickiego. Zwiedzający mogli zobaczyć również liczne trofea zdobyte przez Jana III Sobieskiego podczas walk z Turkami.
Duże zainteresowanie budził także wazon wykonany przez Tadeusza Kościuszkę podczas pobytu w niewoli. W świątyni znajdowały się ponadto pamiątki związane z ostatnimi latami Rzeczypospolitej oraz liczne rękopisy, listy i autografy królów.
Obok Świątyni Sybilli funkcjonował Dom Gotycki. Izabela Czartoryska zgromadziła tam przedmioty związane z europejską kulturą i literaturą. Wśród eksponatów znajdowały się pamiątki po Goethem, Walterze Scottcie, Schillerze czy Szekspirze.
Po konfiskacie dóbr Czartoryskich po powstaniu listopadowym los puławskich zbiorów uległ zmianie. Część wywieziono do Sieniawy, a bogata biblioteka puławska trafiła ostatecznie do Petersburga. Pałac wraz z parkiem przeznaczono później na Instytut Wychowania Panien.
Tak opisywano Puławy i ich zabytki w 1861 roku na łamach czasopisma "Postęp".
